نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه مهندسی کامپیوتر، دانشکده مهندسی، دانشگاه بزرگمهر قائنات، قائنات، ایران.

10.22034/jam.2025.143971.1113

چکیده

هدف این پژوهش، ارائه چارچوبی داده‌محور برای سنجش و ارزیابی روش‌ها و فنون تدریس اعضای هیأت علمی در آموزش دانشگاهی با تمرکز بر نقش این ارزیابی‌ها در تضمین کیفیت آموزشی است. برخلاف اغلب مطالعات پیشین که عمدتاً بر تحلیل‌های توصیفی یا نظرات خبرگان متکی بوده‌اند، در این پژوهش از داده‌های واقعی حاصل از ارزشیابی تدریس توسط دانشجویان و نمرات عملکرد آموزشی آنان استفاده شده است. جامعه آماری شامل داده‌های دروس ارائه‌شده در دانشگاه‌های قم و بزرگمهر قائنات طی سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴ است. ابتدا معیارهای ارزشیابی تدریس با استناد به دستورالعمل‌های وزارت علوم استخراج شد. سپس با بهره‌گیری از الگوریتم‌های داده‌کاوی، به‌ویژه خوشه‌بندی، دروس با الگوهای ارزشیابی مشابه گروه‌بندی شدند و معیارهای مرتبط با خوشه‌های دارای بالاترین عملکرد تحصیلی شناسایی گردید. در ادامه، وزن و اهمیت نسبی هر معیار به‌صورت داده‌محور محاسبه و نرمال‌سازی شد. نتایج تحلیل نشان داد که معیار «واکنش منطقی و معقول به پیشنهادها، انتقادها و دیدگاه‌های دانشجویان» با وزن 0.07803 بیشترین تأثیر را بر بازدهی آموزشی دانشجویان دارد. پس از آن، معیار «تسلط استاد بر موضوع درس» با وزن 0.07774 در رتبه دوم قرار گرفت. در مرحله پایانی، راهکارهایی برای بهبود معیارهای با اولویت بالا تدوین و با استفاده از تکنیک‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره شامل AHP اولویت‌بندی گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد که رویکرد تلفیقی مبتنی بر داده‌کاوی و تحلیل تصمیم‌محور، می‌تواند ابزاری کارآمد و دقیق در جهت بهبود نظام ارزشیابی آموزشی و ارتقای کیفیت تدریس در آموزش عالی فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ایزدی ثابت، فریده، سلمانی، معصومه، صفایی، زهرا، و غریبی، فرید. (1401). طراحی، اعتباریابی و پایاسازی ابزار ارزشیابی عملکرد آموزشی اعضای هیأت علمی دانشگاه‌های علوم پزشکی. کومش، 24(5 (پیاپی 91) )، 661-673.
بارخدا، سیدجمال؛ ویسی، شعیب و شریفی، ژینا . (1402). بررسی چالش های تدریس و ارزشیابی در بستر فضای مجازی. مدیریت دانشگاهی، 2 (4)، 142-156.
حقیقی، مهدی، اکبری، احمد، چرابین، مسلم، و کریمی، محمد. (1400). بررسی تطبیقی نظام ارزشیابی آموزشی اعضای هیأت علمی در دانشگاه های علوم پزشکی ایران. مجله ایرانی آموزش در علوم پزشکی، 21 (84)، 237-246.
رمضانی چاهک، ف.، گرمابی، ب.، محمدی، ف.، و باجگیر، م. (1402). فواید طرح درس در فرایند تدریس، سیزدهمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی، تهران.
شهامت، نادر؛ زارعی، رضا؛ صالحی، مسلم و حسینی حسام آبادی، سیدمحمدهادی. (1402). شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های مدل تدریس اثربخش در مقطع ابتدایی. دوماهنامه علمی - پژوهشی رهیافتی نو در مدیریت آموزشی، 14 (2)، 141-154.
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. (۱۴۰۲). سند تحول راهبردی آموزش عالی جمهوری اسلامی ایران. تهران: معاونت آموزشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.
 
Arslan, B., Lehman, B., Tenison, C., Sparks, J. R., López, A. A., Gu, L., & Zapata-Rivera, D. (2024). Opportunities and challenges of using generative AI to personalize educational assessment. Frontiers in Artificial Intelligence, 7, 1460651.
Bablu, T. A. (2024). Machine learning in automated assessment: Enhancing objectivity and efficiency in educational evaluations. Journal of Advanced Computing Systems, 4(7).
Barkhoda, J., Vaisi, S. and Sharifi, Z. (2023). Investigating the challenges of teaching and evaluation in the context of cyberspace. Journal of Academic Management, 2(4), 165-142. [in Persian]
Bazohoori, S., Yari haj atalo, J. and Maleki avarsin, S. (2021). Explaining teachers' self-management and self-efficacy based on transformational leadership with the mediating role of learning organization in Mashhad schools. School Administration, 9(1), 156-128.
Farhang, A. P. Q., Hashemi, A. P. S. S. A., & Ghorianfar, A. P. S. M. (2023). Lesson plan and its importance in teaching process. International Journal of Current Science Research and Review, 6(08), 5901-5913.
Farrell, T. S., & Ashcraft, N. (2024). Lesson planning. TESOL Press.
Gump, S. E. (2007). Student Evaluations of Teaching Effectiveness and the Leniency Hypothesis: A Literature Review. Educational Research Quarterly, 30(3), 56-69.
Haghighi, M., Akbari, A., Cherabin, M., & Karimi, M. (2021). A comparative study of the educational evaluation system of faculty members in Iranian universities of medical sciences. Iranian Journal of Medical Education; 21 :237-246. [in Persian]
Ikramov, S. K., & Tursunbaeva, K. I. (2022). TEACHING METHODS AND TECHNOLOGY AFFECTING THE QUALITY OF EDUCATION. CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS, 3(02), 5-8.
Izadisabet, F., Salmani, M., Safaei, Z., & Gharibi, F. (2022). Development and psychometric features of a questionnaire to evaluate the educational performance of faculty members in medical universities. KOOMESH, 24(5 (91)), 661-673. [in Persian]
Jiawei, H., & Micheline, K. (2006). Data mining: concepts and techniques. Morgan kaufmann.
Khezri, M., Abdollahi, F. and Hasani, R. (2025). Validating an Evaluation Model for Quality Assurance of High Schools Education. School Administration, 12(4), 101-131.
Marsh, H. W. (2007). Students’ evaluations of university teaching: dimensionality, reliability, validity, potential biases and usefulness. In the Scholarship of Teaching and Learning in Higher Education: An Evidence-based Perspective, edited by R. P. Perry and J. C. Smart, pp.319-383. Dordrecht: Springer.
Massachusetts Institute of Technology. (n.d.). Subject evaluation: Office of the Registrar. Retrieved July 24, 2025, from https://registrar.mit.edu/classes-grades-evaluations/subject-evaluation
Mensaha, P. O., Kumahb, A., Korantengc, F. O., & Antwia, F. A. EVALUATING QUALITY TEACHING AND LEARNING, PERCEIVED TEACHERS’ABSENTEEISM IN SENIOR HIGH SCHOOLS. Education, Sustainability & Society (ESS), 6(1), 1-6.
Nguyen, T. D. (2024). Examining the Impact of University Teaching Quality on Learning Engagement: A Cross-sectional Study in Vietnam. Vietnam Journal of Education, 102-111.
Nseer, A. H., Al-Hiyari, H. A., & Abu Ashour, K. M. (2021). Teaching methods used by faculty members at Yarmouk University with students. Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry, 12(6).
Ramezani Chahak, F., Garmabi, B., Mohammadi, F., & Bajgir, M. (2023). The benefits of the lesson plan in the teaching process, International Conference on Management and Humanities Research, Tehran. [in Persian]
Saeed, A. (2024). A Case Study: Evaluating the Quality of Teaching at a Private University in Karachi. Journal of Education and Humanities Research (JEHR), University of Balochistan, Quetta, 17(1), 116-124.
Shahamat, N., zarei, R., salehi, M., & hoseini hesam abadi, S. M. H. (2023). Identify the Dimensions and Components of An Effective Teaching Model in Elementary School. Journal of New Approaches in Educational Administration, 14(2), 154-141. [in Persian]
Spooren, P., Brockx, B., & Mortelmans, D. (2013). On the validity of student evaluation of teaching: The state of the art. Review of Educational Research, 83(4), 598-642.
University of Oxford. (n.d.). Evaluating teaching: Centre for Teaching and Learning. Retrieved July 24, 2025, from https://www.ctl.ox.ac.uk/evaluating-teaching
Yu, Y. (2022). Evaluating teaching quality in colleges and universities of public art education using the AHP fuzzy comprehensive method. Scientific Programming, 2022(1), 3529311.
Yu, C., Zhao, B., & Ding, K. (2022, April). Research on Course Teaching Quality Evaluation Based on Improved BP Neural Network Algorithm. In Proceedings of the 7th International Conference on Information and Education Innovations (pp. 54-59).